İş güvenliği ve işçi sağlığı kanun ve yönetmelikleri çalışma hayatını tüm gereklerini kapsadığı gibi alt kategori olarak çalışanların güvenliği için iş ekipmanlarını da içine almaktadır. Yasal tanımı gereği iş ekipmanları bir işin yapılmasında kullanılan herhangi bir makine, alet, tesis ya da tesisat olarak belirlenmiştir. Dolayısıyla çalışma alanlarında kullanılmakta olan ekipmanların çalışan sağlık ve güvenliğine zarar vermemesi için belirli aralıklarla kontrol edilmesi zorunluluğunu ortaya çıkmaktadır.
İşçiyi ve işyerlerini dolaylı korumaya alan yönetmeliklerin en önemlisi olan iş ekipmanlarının periyodik kontrolü ile yol açabileceği riskler en aza indirilmektedir. Periyodik kontrol ise iş ekipmanlarının, belirli aralıklarla ve teknik ölçüm yöntemleriyle, yetkili kişilerce yapılan muayene, deney ve test faaliyetlerini kapsamaktadır.
İş ekipmanları muayene edilirken yönetmelikte belirtilen standartlar ve temel gereklilikler esas alınarak tespit edilen bulguların giderilmesi işletmelerdeki iş kazalarının önlenmesi, ayrıca ekipmanların sorunsuz çalışması ile işletmenin üretim kaybının olmaması sağlanır.
Periyodik kontrol, işletme içerisinde bağımsız ve konusunda uzman kişilerin yaptığı tespitler bütünüdür. Bu bütüne işletme içerisindeki faaliyetlerin ve ekipmanların sağlaması olarak bakılmalıdır. Bu yüzden periyodik kontroller, kaza riski yüksek potansiyele sahip ekipman veya sistemlerin kritik bileşenlerinin düzenli ve planlı denetimlerini içerir. Böylece koruyucu bakım prosedürleri ve çalışma talimatları ortaya çıkmış olur.
Yönetmeliğe göre iş ekipmanlarının periyodik muayeneleri, ulusal ve uluslararası standartlarda belirtilen kriterlerde ve aralıklarda, üretici verileri ve teknik gereklilikler dikkate alınarak yapılmalıdır.
Ülkemizde 6331 sayılı yasaya bağlı olarak çıkarılan yönetmeliklerde bir çok kontrolün zorunlu olduğu ve işverence yaptırılması gereği belirtilmiştir.
Periyodik kontroller iş ekipmanlarının imalatı sonrası çalışma alanlarına ulaştığında başlar ve ekonomik ömürlerinin bitişiyle sonlanır. Periyodik kontroller, ekipmanların çalışma süreçlerinin bir parçasıdır. Kontrollerde belirtilen uygunsuzluklar var ise bakım ve onarımlarla giderilmesi gerekmektedir. Periyodik kontrol, çalışan eğitimlerinin bir parçası olup ehliyet sahibi operatörlerin kullandıkları ekipmanların sınırlarının benimsetilmesinde önemli bir paya sahiptir. Periyodik kontrol aynı zamanda risk yönetiminin bir parçasıdır ve işletme körlüğünü azaltır. Dışarıdan gelen bağımsız bir denetçi iş proseslerine ve kullanılan ekipmanlara farklı bir gözle bakarak muayene eder.
Periyodik kontrol süreleri belirlenirken her ne kadar yönetmeliklere uyulmak zorunda olunsa da aşağıda belirtilen parametrelerin dikkate alınması ile daha sık denetimler de yapılabilir.
- İş ekipmanının çalışma ortamı: Şantiye vb. operatörlerin, çalışma koşullarının ve fiziksel olarak ortamın sürekli değişken olduğu dinamik çalışma ortamlarında periyodik kontrol süreleri sıklaştırılmalıdır.
- İş ekipmanının yaşı: İş ekipmanının varsa güvenli çalışma saati, ekonomik ömrü vb. parametreleri ekipman üreticisinden alınarak ekonomik ömrünün ilk çeyreğinden sonra her çeyrekte bir periyodik kontrol periyodu sıklaştırılmalıdır.
- Bakım faaliyeti: Kuruluş bünyesinde bakım faaliyetinin nitelikli ve zamanında yapılamadığı düşünülüyorsa periyodik kontrol periyodu sıklaştırılmalı veya özellikle kestirimci bakıma yönelik firma içerisinde etkin bir bakım organizasyonu varsa kontrol periyodu artırılmalıdır.
- Atmosferik koşullar: Ekipman atmosfere açık hava koşullarından etkilenecek bir ortamda çalışıyorsa kontrol periyodu sıklaştırılmalıdır.
- Büyük revizyon: İş ekipmanı büyük bir revizyon geçirmişse kontrol periyodu sıklaştırılmalıdır.
- Çalışma saati: İş Ekipmanın gün içerisindeki toplam çalışma süresi değerlendirilmeli ve yoğun çalışan ekipmanların kontrol periyotları sıklaştırılmalıdır.
- Operatörlerin eğitimi: İş yerinde ekipmanların operatörlerinin belirli olmaması veya değişken olması, operatörlerin yeterli eğitimi almaması kontrol periyotlarını sıklaştırılmalıdır.
- Periyodik kontrol sonuçları: İş ekipmanının devam eden periyodik kontrollerinde kullanımda sakınca yaratan uygunsuzluk sayısının fazla olması kontrol periyotlarının sıklaştırılması gerektiğini belirten önemli bir parametredir.
İş ekipmanları yönetmelikte, basınçlı kaplar, kaldırma iletme ekipmanları, tesisatlar ve tezgahlar olmak üzere dört ayrı grupta ele alınmıştır. Dolayısıyla bu gruplar için ayrı ayrı test ve muayene esasları oluşturulmuştur.
Kazan, hidrofor, genleşme tankı, hava tankları, dikişli-dikişsiz tüpler, Sıvılaştırılmış yeraltı ve yer üstü gaz tankları, kriyojenik tanklar, asetilen tüpleri ve tehlikeli sıvıların bulunduğu tank ve depolar basınçlı kaplar sınıfı ekipmanlarıdır.
Forklift, transpalet, çeşitli vinç tipleri, yürüyen merdiven ve bantlar, araç kaldırma lifti, çeşitli hidrolik ve mekanik kaldırıcılar, yapı iskeleleri, inşaat makineleri kaldırma iletme makineleri sınıfı ekipmanlarıdır.
Yangın tesisatı ve boru tesisatları, havalandırma ve klima tesisatları, elektrik tesisatı, topraklama tesisatları ve paratonerler, tesisat sınıfı ekipmanlarıdır.
Takım tezgahları, cnc makineleri gibi talaşlı imalat makineleri tezgahlar sınıfı ekipmanlarıdır.
Yönetmeliğe göre basınçlı kapları, kaldırma iletme ekipmanlarını, yangın ve havalandırma tesisatlarını makine mühendisleri ve makine teknikerleri, elektrik tesisat kontrollerini, paratoner ve topraklama testlerini Elektrik ya da Elektrik–Elektronik mühendis ve teknikerleri periyodik muayeneyi yapmaya yetkili kişilerdir.
Basınçlı kapların ve mekanik tesisatların periyodik muayeneleri, tahribatsız muayene yöntemleri ile yapılması gerektiği durumlarda muayene personelinin TS EN ISO 9712 standardına göre eğitim almış mühendisler ve aynı eğitimi almış teknikerler tarafından yapılabilir.
Muayene yapacak kişi ya da kuruluşlara akreditasyon, yetkilendirme ve eğitim zorunluluğu getirmeye Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı yetkilidir. Birçok işletme, şu an yönetmelikte akreditasyon şartı aranmazken periyodik muayenelerini 17020 muayene kapsamına sahip A tipi muayene kuruluşlarından talep etmektedir. TÜRKAK tarafından akredite edilen kuruluşlar, kalite yönetim sisteminin, muayene esnasında kullanılan her türlü ölçme ve kontrol cihazlarının ve eğitimli personellerinin sürekli denetlenmesi işletmeler tarafından güven verici olma sebebi ile tercih edilmektedir.